Аннотация. Бұл мақалада Қазақстанның медициналық зиялы қауымының өкілдері – Мүбина Ниязова, Гүлсім Асфендиярова және Елизавета Бөкейханованың ХХ ғасырдың басындағы денсаулық сақтау саласын дамытудағы және елдің қоғамдық-саяси өміріндегі рөлі қарастырылады. Зерттеу хронологиясы қазақ интеллигенциясының революцияға дейінгі кезеңнен 1920-1930 жылдарға дейінгі дамуын қамтиды. Авторлар Ресейдегі революциялық оқиғалар мен олардың Қазақстанның саяси дамуына әсерін, сондай-ақ қазақ зиялыларының ұлттық тәуелсіздік үшін күреске қатысуын талдайды. Авторлар алғашқы әйел дәрігерлердің өмірбаянын зерттеп, олардың тек Қазақстанда ғана емес, Орталық Азиядағы медициналық, ағартушылық және қоғамдық қызметтерін қамтыған. Ол сондай-ақ олардың денсаулық сақтау, ана болу және әйелдер құқықтарын қорғауға қосқан елеулі үлесін бағалайды. Зерттеулер, баспасөз материалдары мен мұрағат құжаттарын талдау негізінде дәрігерлер мен қазақ халқының «Алаш» қозғалысының белгілі бір байланысы анықталды.
Зерттеудің мақсаты. ХХ ғасырдың бірінші ширегіндегі Қазақстанның денсаулық сақтау саласы мен қоғамдық-саяси өмірінің дамуына алғашқы әйел дәрігерлердің қосқан үлесі мен мұрасын зерттеу.
Әдістері. Зерттеуде тарихи-биографиялық, әлеуметтік-мәдени және салыстырмалы әдістер қолданылады.
Зерттеу нәтижесіндежоғары медициналық білім алған тұңғыш қазақ әйелдері дәстүрлі қоғамда кәсіби медицина саласының ізашарлары болғаны анықталды. Медицинадағы әйелдер ана мен бала өлімін азайтуға, санитарлық тазалық пен аурулардың алдын алу туралы білімді таратуға нақты үлес қосты.
Қорытындылар. Қазақстандағы алғашқы әйел дәрігерлер медицинаның дамуына ғана емес, әйелдердің қоғамдағы рөлін қайта анықтауға да зор үлес қосты. Олардың жетістіктері қазақ халқы арасындағы әйел мәртебесінің кейінгі өзгерістерінің бастау нүктесі болды, ал олардың естелігі ұлттық тарихымыздың ажырамас бөлігі болып қала береді.
Негізгі сөздер: әйел дәрігерлер, денсаулық сақтау, Алаш қозғалысы, ұлт зиялылары, ұлт-азаттық күрес